Kleipijpen Periode 1625-1635
Pijpjes met grote hiel zgn. Standvlakpijpjes
Pijpenstorten
In de jaren tachtig van de vorige eeuw werden bij Waddinxveen, in de polder Bloemendaal en de aangrenzende polder Reeuwijk door Freek Mayenburg en Lia Schouten een 2-tal pijpenstorten met Gouds materiaal gevonden. De storten bevatten veel vroeg materiaal uit omstreeks 1630. Er werden ook veel pijpjes met een vergrote hiel, door ons genoemd standvlakhiel, aangetroffen. Een groot deel daarvan was ongemerkt, maar er waren ook verschillende gemerkte exemplaren. Het meest voorkomende merk was de gekroonde roos.
De gekroonde roos behoort tot de vroegste pijpenmerken in Nederland. Het merk werd onder andere gebruikt door de eerste generaties pijpenmakers die vanuit Engeland naar Nederland kwamen. De roos wordt doorgaans in verband gebracht met de Tudorroos, waardoor het aannemelijk is dat het motief voor Engelse pijpenmakers een herkenbare verwijzing naar hun vaderland vormde. Het merk werd echter niet uitsluitend door Engelse pijpenmakers gebruikt: verschillende Nederlandse pijpenmakers in Gouda voerden ook de gekroonde roos als merk.
De standvlakhiel: een bijzonder pijpmodel rond 1630
Aad Kleijweg (tekst, verzameling en fotografie), Freek Mayenburg (tekst, verzameling en fotografie).
In een korte periode, omstreeks 1625–1635, werden pijpen gemaakt met een dubbelconische ketel en een buitengewoon brede, platte hiel die als een soort standvlak onder de pijp uitstak. Verderop in dit artikel noemen wij dit een standvlakhiel. De roker kon de pijp hierop neerzetten wanneer hij deze niet gebruikte. Voor zover bekend werden dit soort pijpen alleen in Rotterdam, Gouda en Gorinchem geproduceerd.
Kleipijpen met vergrote hiel
Lade56FM7
Groepje kleipijpen. dubbelconisch van vorm. 7 stuks met een standvlakhiel.
Periode 1625-1640. Hielmerk: roos en roos gekroond. West-Nederland/Gouda.
Vindplaats: Gouda/omgeving
Veel van dit type kleipijpjes zijn door Freek Mayenburg gevonden op tuinderijen en in het toemaakdek van graslandpolders ten noorden
van Rijksweg A-12 binnen de Gemeenten Reeuwijk/Waddinxveen/Boskoop
Hielmerk De Gekroonde Roos.
Het merk De Gekroonde Roos werd in Gouda door meerdere pijpenmakers gebruikt. In de periode 1625–1635 komen achtereenvolgens in aanmerking: Willem Barentsz. (1617–1625), Martijntje Jaspers, weduwe van Willem Barentsz. (1625), Willem Flud (1625–1631), Daniël Andriesz. (–1628), Willem Hop (1625–1628), Robert Jaxon (1627–1628), Martijntje Jaspers, weduwe van Willem Flud (1631–1632) en Jan Jacobsz. Verheij (1632–1639) voor. Willem Flud gebruikte het merk met zijn initialen WF.
Het merk was zeer populair en werd door verschillende pijpenmakers gekopieerd. Pas in 1629 verbood het stadsbestuur van Gouda het namaken van andermans merken. Hierdoor is het bij een pijp met een standvlakhiel en het merk De Gekroonde roos, vooral wanneer deze uit de periode 1625–1630 dateert, moeilijk om met zekerheid één specifieke pijpenmaker aan te wijzen. De datering van de pijp kan wel helpen om de mogelijke makers tot een bepaalde groep te beperken.
Lade56FM7D
Dubbelconisch. Hielmerk: roos gekroond. Standvlakhiel.
Periode 1625-1630. Hielmerk: roos gekroond. Gouda. Pijpenmaker:
Vindplaats:. Willem Baernelts of Tijdgenoten Waddinxveen/polder Bloemendaal pijpenstort
Lade56FM7B
Dubbelconisch. Hielmerk: roos gekroond. Standvlakhiel.
Periode 1625-1630. Hielmerk: roos gekroond. Gouda. Pijpenmaker:
Vindplaats: . Willem Baernelts of Tijdgenoten Waddinxveen/polder Bloemendaal pijpenstort
Lade56FM7A
Dubbelconisch. Hielmerk: roos gekroond.Standvlakhiel.
Periode 1625-1630. Hielmerk: roos gekroond. Gouda. Pijpenmaker: Willem Baernelts of Tijdgenoten
Vindplaats: Waddinxveen/polder Bloemendaal pijpenstort
Lade56FM7C
Dubbelconisch. Hielmerk: Roos ongekroond (vage afdruk). Standvlakhiel. Periode 1625-1635.
Gouda. Pijpenmaker: Robert Jaxon of tijdgenoot
Vindplaats: Waddinxveen/polder Bloemendaal
Diverse van het bovenstaande type kleipijp met vergrote hiel werden aangetroffen in een 17e eeuwse pijpenstort (periode 1625-1640) op twee tuinderijen in de polder Bloemendaal. Drie pijpjes hebben precies hetzelfde hielmerkje met de roos gekroond en zijn dus gemerkt met hetzelfde hielmerkstempeltje. Het gaat vrijwel zeker om Goudse productie.
Hans van der Meulen (21624) >> Museum Gouda. Dubbelconisch. Standvlakhiel. Hielmerk: Lelie en Vijfbladige Roos met de initialen DA (Initialen moeilijk leesbaar).
Gouda. 1625-1635.
Pijpenmaker: Daniel Andriesz
Vindplaats: onbekend
Differentiatie in het gebruik van hielmerken
Vanaf circa 1628 zien we bij de Goudse pijpenmakers een toenemende differentiatie in het gebruik van hielmerken. Naast de reeds bekende merken Roos Gekroond en Roos Ongekroond werden deze merken steeds vaker voorzien van de initialen van de pijpenmaker. De initialen maakten het mogelijk het merk duidelijker aan een bepaalde maker te verbinden en droegen daarmee bij aan de herkenbaarheid en bescherming ervan.
Deze ontwikkeling bleef echter niet beperkt tot de roosmerken. Al vóór 1630 werden ook andere beeldmerken toegepast, soms eveneens in combinatie met de initialen van de maker. Naast rozen komen onder meer lelies en andere figuratieve motieven voor. In de periode circa 1625–1635 zien we daardoor een geleidelijke overgang van meer algemene en anonieme roosmerken naar een grotere verscheidenheid aan persoonlijke merken.
Vanaf circa 1630 neemt het aantal merken waarin initialen een rol spelen duidelijk toe. De pijpenmaker kon daarbij een bestaand beeldmerk, zoals een roos of lelie, combineren met zijn initialen, maar ook een meer persoonlijk beeld- of lettermerk gebruiken. Deze ontwikkeling weerspiegelt de toenemende behoefte om de producten van verschillende pijpenmakers van elkaar te onderscheiden.
Een mooi voorbeeld hiervan zien we links. Het betreft een pijp met een standvlakhiel, waarop als hielmerk een lelie boven een roos is aangebracht, gecombineerd met de initialen DA. Op grond van het merk en de overeenkomst met andere aan Daniel Andriesz toegeschreven pijpen schrijven wij deze pijp toe aan de Goudse pijpenmaker Daniel Andriesz. Hij gebruikte op pijpen met een normale hiel onder andere het initiaalmerk DA en het merk de Gekroonde Roos. De pijp kan op basis van haar vorm en het toegepaste hielmerk omstreeks 1628 worden gedateerd.
Kleipijp (Ds43FM-LS). Pijpjes (1625-1650) met een standvlakhiel, soms met en soms zonder hielmerk:
roos gekroond. West-Nederland/Gouda. Vindplaats: Gouda/omgeving
Veel van dit type kleipijpjes zijn door Lia Schouten gevonden op tuinderijen en in het toemaakdek van graslandpolders ten noorden van
Rijksweg A-12 binnen de Gemeenten Reeuwijk/Waddinxveen/Boskoop
De Ongekroonde Roos
Het hielmerk De Ongekroonde Roos behoort tot de vroegste en meest interessante roosmerken uit de Goudse pijpenindustrie. In de literatuur wordt het merk in eerste instantie in verband gebracht met de pijpenmaker Robert Jaxon. Jaxon, afkomstig uit Engeland, gebruikte vanaf circa 1628 een ongekroonde roos als hielmerk.
De keuze voor de ongekroonde roos lijkt rechtstreeks verband te houden met een conflict over het gebruik van de Gekroonde Roos. In 1628 ontstond hierover een geschil tussen Jaxon en Willem Flud, die aanspraak maakte op het exclusieve gebruik van de gekroonde roos. Jaxon kreeg uiteindelijk toestemming om een roos als merk te gebruiken, maar zonder kroon. Daarmee ontstond een onderscheid tussen de Gekroonde en de Ongekroonde Roos.
In de merkenliteratuur wordt De Ongekroonde Roos aan Robert Jaxon toegeschreven voor de periode 1628–1630/1635. Vanaf circa 1633/1635 wordt hetzelfde merk ook in verband gebracht met de Goudse pijpenmaker Barend Cornelisz. Hopman, die het volgens de huidige gegevens tot omstreeks 1645 heeft gebruikt.
Bij het toeschrijven van een pijp aan een specifieke maker moet echter de nodige voorzichtigheid worden betracht. Het gebruik van de roos als hielmerk was in deze periode niet uitsluitend tot één pijpenmaker beperkt. Al vóór 1629 bestonden er conflicten over het gebruik en de bescherming van roosmerken. In de loop van de jaren 1630 lijkt bovendien het exclusieve karakter van het roosmerk geleidelijk te zijn afgenomen. Hierdoor werd de roos door meerdere Goudse pijpenmakers toegepast.
Een vondst met het hielmerk De Ongekroonde Roos kan daarom niet zonder meer aan Robert Jaxon of Barend Cornelisz. Hopman worden toegeschreven. Voor een betrouwbare determinatie moeten ook andere kenmerken van de pijp worden meegewogen, zoals vorm, steelprofiel, hielvorm, kwaliteit van de afwerking, datering en eventuele andere merken of decoraties.
Voor de periode 1625–1635 zijn Robert Jaxon en Barend Cornelisz. Hopman de belangrijkste pijpenmakers die in de literatuur met dit merk in verband worden gebracht. Het is echter goed mogelijk dat ook andere pijpenmakers de populaire ongekroonde roos hebben gebruikt. Het merk moet daarom vooral worden beschouwd als een belangrijk hulpmiddel bij de datering en herkomstbepaling, maar niet als zelfstandig en sluitend bewijs voor de identiteit van de maker.
De ontwikkeling van De Ongekroonde Roos laat daarmee goed zien hoe de Goudse pijpenmerken zich in de eerste helft van de zeventiende eeuw ontwikkelden: van een persoonlijk herkenningsteken van de pijpenmaker naar een merk waarvan het gebruik steeds sterker door stedelijke regelgeving werd beïnvloed, maar waarvan de exclusiviteit in de praktijk niet altijd eenvoudig te handhaven bleek.
Ds43FM72/183 Kleipijp. Dubbelconisch. Hielmerk: roos ongekroond. Op de zijkant ketel 2x kleine lelie
Standvlakhiel. Gouda.
1627-1635.
Pijpenmaker:
Robert Jaxon of Barend Cornelisz. Hopman of Tijdgenoot
Vindplaats: Reeuwijk/polder Reeuwijk noordelijk
van RW A-12 (Otweg)
Kleipijp. Ds43FM78 Dubbelconisch.
Hielmerk: Roos gekroond (Initialen E, F / ? Onduidelijk)
Met standvlakhiel. Gouda. 1625-1635.
Pijpenmaker: onbekend.
Vindplaats: Gouda/omgeving
Ds43FM70/578
Kleipijp. Dubbelconisch. Hielmerk: Roos gekroond (Met intialen onduidelijk S / ?). Standvlakhiel.
Periode 1625-1630. Gouda . Pijpenmaker: onbekend. Vindplaats: Reeuwijk/Reeuwijk noordelijk RW A-12
Ds43FM76 Kleipijp. Dubbelconisch. Hielmerk: geen.
Met standvlakhiel.
Ca. 1625. Gouda?
Pijpenmaker: onbekend
Vindplaats: onbekend.
Ds43FM75 Kleipijp. Dubbelconisch.
Hielmerk: geen.
Met standvlakhiel.
Ca. 1625. Gouda?
Pijpenmaker: onbekend
Vindplaats: onbekend
Kleipijp. Ds43FM77 Dubbelconisch.
Hielmerk: Roos gekroond
Met standvlakhiel. Gouda?
1625-1635. Pijpenmaker: ??
Vindplaats: Gouda/omgeving
Kleipijp. Ds43FM74 Dubbelconisch.
Hielmerk: Roos gekroond
Met standvlakhiel. Gouda?
1625-1635. Pijpenmaker??
Vindplaats: Gouda/omgeving
Kleipijp. Ds43FM82 Dubbelconisch.
Hielmerk: Ruit onduidelijk.
Met standvlakhiel.
Vindplaats: onbekend
Kleipijp. Ds43FM81 Dubbelconisch.
Hielmerk: Roos gekroond. Gorinchem?
Met standvlakhiel.
Vindplaats: onbekend
Kleipijp. Ds43FM79
Hielmerk: IB of IT?
Met standvlakhiel.
Gouda? 1630-1635.
Pijpenmaker: onbekend.
Vindplaats: onbekend
Bodemprocessen: kwaliteitsverlies van bodemvondst kleipijpen
Goudse kleipijpen uit 1625–1635 werden gemaakt van zorgvuldig geselecteerde, witbakkende pijpaarde. De kwaliteit van de oorspronkelijke klei en het bakproces bepaalden mede de sterkte en porositeit van de pijp.
Na bijna 400 jaar in de bodem gezeten te hebben kan de huidige toestand echter sterk zijn veranderd. Grondwater kan door de poreuze klei dringen en daarbij zuren, zouten en mineralen meenemen. Vooral zure omstandigheden en zoutkristallisatie van veengronden kunnen de keramiek aantasten, waardoor de pijp verkleurt, verzwakt, scheurt of afbrokkelt.
Daarom betekent een slechte kwaliteit van een gevonden pijp niet automatisch dat de oorspronkelijke klei van slechte kwaliteit was. De huidige staat is het resultaat van zowel de oorspronkelijke productkwaliteit als de omstandigheden waarin de pijp eeuwenlang begraven heeft gelegen.
Kort gezegd:
De kwaliteit van een Goudse kleipijp uit 1625–1635 werd oorspronkelijk bepaald door de klei en het bakproces, maar de kwaliteit van de huidige bodemvondst kan sterk zijn beïnvloed door water, zuren, mineralen, zouten en de plaatselijke bodemomstandigheden.
Kleipijp (part verz) met een standvlakhiel.. Gouda. Hielmerk: Zon SH gekroond. Gouda. 1630-1635.
Pijpenmaker: Steven Hendricksz
Vindplaats: Middelburg
Kleipijp (HB15) met een standvlakhiel.. Gouda. Hielmerk: Zon SH gekroond. 1625-1635. Gouda.
Pijpenmaker: Steven Hendricksz
Vindplaats: Reeuwijk/polder noordelijk RW A-12
Steven Hendricksz was pijpenmaker in Gouda. Hij was vermoedelijk werkzaam van circa 1630/1634 tot aan zijn overlijden in 1646.
Zijn weduwe, Theunigen Willems, zette het bedrijf voort tot ongeveer 1651/1660. Zij gebruikten de ongekroonde merken “SH” en “SH”
met een ster erboven en eronder.
Kleipijp (DS36FM1649) met een standvlakhiel.. Gouda. Hielmerk: roos gekroond. 1625-1635.
Pijpenmaker: Tijdgenoten Vindplaats: Reeuwijk tuinderij
Rotterdam
Literatuur: Jan van Oostveen Tabak, tabakspijpenmakers en hun producten in Rotterdam
Kleipijp (Lade1FM308) met een standvlakhiel.. Hielmerk: RA gekroond. 1621-1635. Rotterdam.
Pijpenmaker: onbekend. Vindplaats: onbekend.
Kleipijp. Ds43FM71/322 Dubbelconisch.
Hielmerk: RA gekroond( A niet leesbaar). Met standvlakhiel.
Rotterdam. 1620-1635. Pijpenmaker: Onbekend Vindplaats: Reeuwijk/Randenburgse weg tuinderij.
Kleipijp. Ds43FM80 Dubbelconisch. Hielmerk: RA gekroond en 6 stippen
Met standvlakhiel. 1620-1630. Rotterdam. Pijpenmaker: Onbekend. Vindplaats: onbekend
Opmerking: Deze pijp met hielmerk RA wordt ook beschreven als toebedeeld aan de Goudse pijpenmaker Rogier Appelbye uit Gouda
Gorinchem
Ds43FM73/2645 Kleipijp Dubbelconisch. Hielmerk roos gekroond en initiaal WP in gekartelde rand.
Met vlakstandhiel. Gorinchem. 1630-1642. Pijpenmaker: William Pritsaert. Vindplaats: onbekend.
Leiden
Kleipijp. Ds43FM75A Dubbelconisch.
Hielmerk: Twee ruiten initiaal TN? en 4 stippen.
Standvlakhiel achtig maar is meer cylindrisch van vorm. Leiden. 1625-1660. Pijpenmaker: Thomas Nes
Vindplaats: onbekend