19e eeuwse Mercurius-Neptunes kleipijpen uit Gouda


De voorstellingen van Mercurius en Neptunes op pijpenmallen van vroeg 19e eeuwse kleipijpen werden uiterst fraai uitgevoerd, en wel door Goudse graveurs. Dit in tegenstelling tot latere kleipijpen uit de 2e helft van de 19e eeuw in de periode van verval van de Goudse pijpenindustrie. Men probeerde de Goudse pijp nog wel krampachtig overeind te houden, maar het zo goedkoop mogelijk produceren (waaronder dus ook het grovere graveerwerk) ging wel ten koste van de kwaliteit van het product. Dat was ook duidelijk zichtbaar aan het assortiment wat men op de markt bracht. Ter illustratie een paar voorbeelden van in Gouda vervaardigde kleipijpen van Mercurius-Neptunes, die de afnemende kwaliteit van het graveerwerk aantonen.


Kleipijp (part verz) Links Mercurius, rechts Neptunes, beide zittend, rechts in een ovaal het stadswapen van Gouda.
Datering: begin 19e eeuw. Prachtige scherp uitgevoerde voorstelling. De maker van deze kleipijp was de Goudse pijpenmaker 
Jan Snel, die het merk IHP als hielmerk zette. Ook het initiaal PS, van de graveur van de kleipijp.


Kleipijpen met Datering: begin-midden 19e eeuw. Beide kleipijpen komen uit dezelfde pijpenmal. Op de pijpen staat als tekst op een lint de naam van de Goudse pijpenmaker M.(aarten) HEERKENS te Gouda aangegeven met in een cirkel 65. 
Op de ene pijpenkop als hielmerk de gekroonde 65 en op de andere het hielmerk GDH wat exact
correspondeert met M. Heerkens.


Kleipijp. Datering: begin-midden 19e eeuw.  Op de pijpenkop staat een tekstlint met de naam van de Goudse pijpenmaker 
M.(aarten) HEERKENS te Gouda aangegeven met in een cirkel 65.
Als hielmerk GDH wat exact correspondeert met M. Heerkens.


Kleipijp (AK) met Mercurius / Neptunus. In cirkel 65 en tekst M B Heerkens. 1810-1840.
Pijpenmaker: M. Heerkens. Vindplaats: Gouda


Mercurius-Neptunes favoriet bij schippers

Dat het roken van kleipijpen met de afbeelding van Mercurius-Neptunes favoriet was bij schippers bleek wel na het uitbaggeren van een laad-loswal van turfschepen in Zevenhuizen in Zuid-Holland waar eeuwenlang turf is geladen afkomstig uit de verveende Zuidplaspolder. Tussen het huishoudelijke afval met o.a. vele duizenden pijpenkoppen bevonden zich nogal wat in Gouda vervaardigde pijpenkoppen met de afbeelding erop van Mercurius en Neptunes. Mercurius sprak ons zeevarende handelsvolk heel erg aan als God van de Handel. Neptunes, de Griekse naam is Poseidon, staat altijd afgebeeld met een drietand en is de God van de Zee. Nederland was in de 16e t/m de 20e eeuw bij uitstek een zeevarende natie en ook het binnenlandse transport ging grotendeels per schip. De Goudse pijpenmakers speelden daar in die periode ook op in door bewerkte kleipijpen te produceren die vooral door zeelieden en binnenvaartschippers werden gekocht. Dat waren b.v. kleipijpen met erop afgebeeld Mercurius-Neptunes, maar ook met zeilschepen en ankers. Opvallend genoeg rookten scheepslui ook massaal de (goedkope) 18e eeuwse Schoonhovense en Gorkumse kleipijpen afgebeeld met een N of zalm, meestal in combinatie met een initiaal of cijfer. 


Kleipijp (FM) met Mercurius / Neptunus / Schepen op zee / Wapen van Gouda. Hielmerk: 94 gekroond.
Pijpenmaker: Gloudt Houtam of Cornelis Jan Christiaan Prince en Jan Louis Prince of Firma Jan Prince & Cie.
Datering: 1850-1885


Kleipijp (AK) met Staande Mercurius / Staande Neptunus / Wapen van Gouda. Hielmerk: 72 gekroond. 1800-1830. Pijpenmaker: Jan Visser, Jan Verspuij dan wel Adrianus Sparnaaij. 


Kleipijp (AK) Mercurius / Neptunus en Wapen van Gouda. Hielmerk: Scheepje. Datering: 1810-1840.
Pijpenmaker: Frans,  Hermanus en Michiel Zwartjens of hun weduwen komen in aanmerking


Kleipijp (DsPR9FM006) met Mercurius / Neptunus en Wapen van Gouda. Hielmerk: BVM. Datering: 1832-1865.
Pijpenmaker: Engel Gzn van Gent.  Vindplaats: Gouda polder Achterwillens.


Kleipijp. Datering: begin-midden 19e eeuw. Qua uitvoering lijkt deze kleipijp veel op die van M. Heerkens, maar er staat geen tekstlint afgebeeld en de pijp heeft aan de voorzijde het gekroonde stadswapen van Gouda.
Als hielmerk de gekroonde 2 met het Goudse bijmerk van de Goudse pijpenmaker Pieter van der Want.



Kleipijp. Datering: midden-eind 19e eeuw. Mercurius en Neptunes staan hier aan weerszijde van een mooi ovaal met het stadswapen van Gouda omlijst met bloemetjes. Als hielmerk het melkmeisje van de Goudse pijpenmaker Jan Prince.


Kleipijp. Mercurius de god van de handel + Het alziend oog / Neptunus de god van de zee.
Datering: tweede helft 19e eeuw. Pijpenmaker F. Sparnaay te Gouda
De gravering van de voorstelling op deze kleipijp is wel erg onbeholpen en simpel uitgevoerd. Overigens is  deze pijp w.s. 
maar in klein aantal vervaardigd, hij is als bodemvondst nauwelijks bekend.


Kleipijp (AK). Datering: eind 19e eeuw. Pijpenkop heeft als hielmerk de gekroonde 65. Maker Adrianus van Duijn.
De gravering van de voorstelling op deze kleipijp is erg simpel uitgevoerd. Daarnaast verraadt de vaagheid van de 
voorstelling dat de pijp lang in productie is geweest en tussentijds niet opnieuw is opgehaald om de voorstelling 
weer wat aan te scherpen.


Kleipijp (AK) met Mercurius de god van de handel / Neptunus de god van de zee en het Wapen van Gouda. Hielmerk: 52 gekroond. 2e helft 19e eeuw. Pijpenmaker: Jan de Gidts.


Kleipijp (AK) met  Mercurius / Neptunus. DK gekroond. Tekst: AMSTERDAMSCH WELVAREN
Bijmerk Wapen van Gouda. Hielmerk: 83 gekroond. Pijpenmaker: Nicolaas Lambertus Van Blokland Jr. 1872-1904.
Vindplaats: Gouda.  Er bestaat ook een variant met het hielmerk DK gekroond


Kleipijp. Datering: eind 19e eeuw/begin 20e eeuw. Pijpenkop heeft als hielmerk de gekroonde 52. 
Maker: P. Goedewaagen te Gouda.
Ook deze gravering van de voorstelling op deze kleipijp is nogal simpel uitgevoerd. De kleipijp is lange tijd in productie is 
geweest en staat ook afgebeeld in een catalogus van Goedewaagen als krulpijp.


 Kleipijp. Datering: eind 19e eeuw/begin 20e eeuw. Pijpenkop heeft als hielmerk de gekroonde ES. 
Maker: P. Goedewaagen te Gouda hetgeen ook is aangegeven op de kleipijp in de vorm van een tekstlint met de naam 
P. Goedewaagen. Ook deze kleipijp staat afgebeeld in een catalogus van Goedewaagen.


Kleipijp. Datering: eind 19e eeuw/begin 20e eeuw. Pijpenkop met aan de ene kant een zeilschip en aan de andere zijde 
een anker. Mercurius staat ook nog afgebeeld. Er bestaat ook nog een zelfde variant zonder de voorstelling van 
Mercurius. Maker van de kleipijp is onbekend.


Kleipijp. Pijpenkop met aan de ene kant de voorstelling van Mercurius en aan de andere kant Neptunes. Bijzonder 
scherp uitgevoerde afbeelding. De kleipijp heeft als hielmerk de gekroonde 94. Maker is de Goudse pijpenmaker 
Abraham van der Valk (1730-1782). Bodemvondst uit Meppel. Datering: 2e helft 19e eeuw. 


Kleipijp (part verz) Staande Neptunus / Staande Mercurius. Tekstlint: KOOPHANDEL / EN ZEEVAART. Hielmerk 84 gekroond. 
Mogelijke pijpenmaker Casper Johannes Reebeen of Jan Fortuin. 1850-1875. Vindplaats: Amsterdam