Goudse tegelvondst in het pand Lange Dwarsstraat 7
Juli/augustus 2026. Verbouwing Lange Dwarsstraat 7 te Gouda. Bij het verwijderen van een betonnen vloer werd zichtbaar dat er 17e en 18e eeuwse antieke tegels aan de muren van twee kamers zaten. De Archelogische Vereniging Golda werd benaderd om onderzoek te komen doen naar de tegels en de historie van het pand. Verschillende woensdagen en zaterdagen zijn door leden van Golda opgravingen gedaan.
Het onderzoek leverde interessante gegevens op over het vroegere gebruik en de datering van antieke wandtegels in Goudse huizen. Op de muren of muurdelen van twee kamers op de begane grond in het pand bleken antieke tegels in situatie aanwezig, soms nog compleet, echter de meeste tegels in gebroken staat.
Foto's zijn gemaakt door Erik Roest, André Bomhof en Freek Mayenburg. De onderstaande beschrijving van de aangetroffen tegels is gemaakt door Freek Mayenburg.
Determinatie van de tegeltypen en afbeeldingen op de aangetroffen tegels
De volgende tegels en tegeltypen konden worden onderscheiden:
+++ Tegels met Franse lelie spits hoeken in kleur. 1e helft 17e eeuw. Voorstelling vogels.
100% zeker bij de SWAEN gemaakt.
+++ Tegels met Franse lelie spits hoeken in kleur. 1e helft 17e eeuw. Voorstelling fruitschaal.
100% zeker bij de SWAEN gemaakt.
+++ Tegels met bourgondische lelie hoeken in kleur. Type postzegelkwadraat. Voorstelling bloemen (tulp en kievitsbloem). 100% zeker bij de SWAEN gemaakt.
+++ Tegels met ossenkop hoeken in kleur. 1e helft 17e eeuw. Voorstelling bloemen in cirkel. Dit type is ook in diverse andere panden in het oude centrum van Gouda aangetroffen en de omgeving van Gouda. Vrijwel zeker ook bij de SWAEN gemaakt.
+++ Tegels van het Haarlems type in kleur. 1e helft 17e eeuw. Voorstelling vogels. Dit type tegel staat in de tegelwereld bekend als Haarlems product. Opmerkelijk want dit type is inmiddels in twee panden in Gouda aangetroffen. Wat opvalt is dat de beschildering in kleur in blauw en bruin van de omlijsting een beetje doet denken aan de beschildering op de buitenranden van polychrome majolicaborden, die de SWAEN ook maakte. Twijfelachtig of deze tegels bij de Swaen gemaakt zijn.
De kleur bruin wordt bijna niet gebruikt bij het beschilderen van tegels
+++ Tegel met een kleine bourgondische leliehoek.
1e helft 17e eeuw. Voorstelling bloem (tulp) in een cirkel.
Niet bekend als zijnde Gouds.
+++ Tegels in blauw met dieren, personen en schepen. Hoekvulling geschulpte lijst met accolade en spinnenkop. Midden 17e eeuw. De SWAEN? Dit type tegel is regelmatig in Gouda gevonden tezamen met de tegeltypes waarvan we met 100% zekerheid weten, dat die bij de SWAEN zijn gemaakt. Twijfelachtig of deze tegels bij de Swaen gemaakt zijn.
+++ Randtegels in kleur. 1e helft 17e eeuw. Voorstelling bloemen (goudsbloemen). Dit tegeltype is niet bekend als zijnde Gouds. Twee tegels van dit type zijn aangetroffen. Geen Gouds; Rotterdam?
+++ Tegel in blauw met bloemvazen. Hoekvulling grote ossenkoppen. Midden 17e eeuw. Dit type tegel komt zeer algemeen voor in Gouda en wordt hier ook het meest gevonden. Aannemelijk is dat ze bij de SWAEN gemaakt zijn.
+++ Haardstenen, Nog geen foto van de gevonden haardstenen. ze zijn versierd met leeuwen en wellicht een datum?
Gouds of toch niet Gouds?
Door het nader bestuderen van het aangetroffen tegelmateriaal valt te concliuderen dat er een paar tegeltypen Gouds zijn en gemaakt bij de Goudse tegel- en Majolicafabriek De Swaen. Het gaat onder meer om tegels met de afbeeldjingen van fruitschalen (lelie spits), vogels (franse lelie spits), bloem-vogeltegels in cirkel ossenkophoek en postzegelkwadraten met tulp en kievitsbloem.
Vervolgens wordt het een stuk onzekerder met het toeschrijven aan de maker(s). Zie ook het boekje DE SWAEN.
Literatuur: "De Swaen" Geschiedenis en productie van een Goudse plateelbakkerij uit de zeventiende eeuw (Herbert van den Berge, Arend Jan Gierveld, Freek Mayenburg en Leen den Toom).
De tegels aan de muur. Bijzonderheden over de plaatsing van de tegels aan muurdelen
Opvallend is dat op verschillende muurdelen verschillende tegeltypen lukraak door elkaar zijn gebruikt bij de plaatsing. Daarmee bedoel ik de diversiteit in tegeltypen, alsmede het behoorlijk grote verschil in leeftijd van de tegels. Tegels gemaakt de 1e helft van de 17e eeuw worden afgewisseld door tegels van een latere periode tot aan de 1e helft van de 18e eeuw. Als voorbeeld: op een stukje muur door elkaar geplaatst een vroeg 17e eeuwse gekleurde bloempot, een 17e eeuwse gekleurde tulp, tezamen met landschappen uit een latere periode van zo rond 1700. Het vermoeden bestaat dat het om eerder geplaatste tegels van elders gaat, waarbij het bijeenbrengen van dezelfde thema's minder belangrijk werd gevonden.
Het bij elkaar plaatsen van thema's is overigens wel gebeurd op twee tegelwandjes, de 1e wand met gekleurde fruitschaal en vogeltegels, waarvan zeker is dat ze gemaakt zijn bij de Goudse tegel- en majolicafabriek de Swaen. Een 2e stuk wand met 17e eeuwse blauwe tegels met geschulpte lijst en accoladehoeken, waarop dieren en mensen staan afgebeeld.
Initialen op achterkant tegels
Op de achterkant van tegels hebben tegelschilders soms hun initiaal vermeld.
Maar bij de tegels aan de muren zittend is dat niet herkenbaar. Jammer genoeg zat er aan los gevonden tegels nog zoveel kalkmortelresten aan de achterkant, dat er niets af te lezen was. Wellicht komt er na het schoonmaken van de achterkanten nog wat te voorschijn.
Type: Bekend staand als "Haarlemse" tegels met vogels in een aigrette cirkel en aigrette hoekvulling
Een 3-tal polychrome tegels verspreid aan muren en een losse tegel met afbeeldingen van vogels waaronder
een zwaan zijn aangetroffen. De tegels lijken op een tegeltype dat bekend staat als Haarlems vanwege
de aigrette cirkel en hoekvulling. De kleur bruin die gebruikt is komt minder veel voor, en is niet bekend
bij Goudse tegels. Datering: 1625-1690. Polychrome vroeg 17e eeuwse majolicaschotels gemaakt bij de Swaen
hebben soms op de rand ook een soort van beschilderde aigrette cirkel maar zonder bruine invulling.
Maar deze is toch afwijkend. Op de Zeugstraat in Gouda in de funderingslaag op een muur in een winkelpand
zijn rond het jaar 2000 een 5-tal van dit soort tegels gevonden, die ook een toevoeging van bruin hadden
in de cirkel en hoeken.
Literatuur: De Nederlandse Tegel decors en benamingen 1570 -1930 (Jan Pluis) pagina 566. (C.16.00.04)
Type: bloem- en vogeltegels in een cirkel met als hoekvulling ossenkop.
Kievitsbloem
Keizerskroon
Bloem onbekend
Bloem onbekend
Tulp
Narcis
Vogel onbekend
Vogel onbekend
Een 10-tal tegels met bloemen en vogels in cirkel is aangetroffen. Sommige tegels/tegelfragmenten
lagen los in de grond en enkele exemplaren zaten nogingemetseld aan de muur. Dit type tegel wordt
in Gouda regelmatig gevonden bijna altijd tezamen samen met andere tegeltypen
die met zekerheid door de Swaen zijn gemaakt. De periode waarin ze zijn gemaakt komt exact overeen
met de productieperiode van de Swaen.
Literatuur: De Nederlandse Tegel decors en benamingen 1570 -1930 (Jan Pluis) pagina 551. (C.07.00.18).
Type: Dieren en mensen in een cirkel met geschulpte lijst en als hoekvulling accolade.
Type: Scheepvaart en landschappen met als hoekvulling spinnenkop.
Haas
Hond
Datering:1625-1650.
Literatuur: De Nederlandse Tegel decors en benamingen 1570 -1930 (Jan Pluis) pagina 525. (B.07.00.01)
Type vogel- en fruitschaaltegels met als hoekvulling een lelie spits.
Op een stuk muur is een veld polychrome tegels aangetroffen, waarvan zeker is dat ze bij de Swaen gemaakt zijn.
Fruitschalen lelie spits hoekvulling. Datering: 1620-1650. Vogels lelie spits hoekvulling. Datering: 1620-1640.
De tegels zijn alternerend geplaatst waarbij de spitse lelies mooi als vierkante hoek terugkomen. Een losse tegel
is gevonden van een vogel lelie spits met de voorstelling van een haan.
Literatuur: De Nederlandse Tegel decors en benamingen 1570 -1930 (Jan Pluis) fruitschaal pagina 430. (A.06.01.05)
vogel pagina 404. (A.04.02.05).
Type Postzegelkwadraat in kleur met bloemen; tulp en kievitsbloem.
Hoekvulling: Bourgondische lelie.
Tegels met een postzegelkwadraat waarin bloemen zijn geschilderd (tulp of dubbele kievitsbloem) moeten in
grote aantallen zijn gemaakt door de Swaen. Ze worden veelvuldig in Gouda in rond Gouda in huizen aangetroffen.
Een gebroken exemplaar met tulp en een scherf is aangetroffen.
Literatuur: De Nederlandse Tegel decors en benamingen 1570 -1930 (Jan Pluis) pagina 527. (B.19.00.07)
Tegels met bloempotten in blauw. Hoekvulling: grote ossenkoppen.
Diverse tegels met de voorstelling van blauwe bloempotten zijn aangetroffen. Als hoekvulling grote ossenkoppen.
Wat opviel is dat twee verschillende bloempotten zijn geplaatst. Datering: 1620-1650. Dit type bloempottegels
wordt in Goudse panden veelvuldig gevonden; gemaakt bij de Swaen.
Literatuur: De Nederlandse Tegel decors en benamingen 1570 -1930(Jan Pluis) pagina 549. (C.07.00.03 en C.07.00.02)
Type: bloemtegel in een cirkel met als hoekvulling soort kleine bourgondische lelie.
Een grote scherf is aangetroffen. Polychrome cirkeltegel met vierlijnig en met de voorstelling van een tulp. De hoekvulling, een kleine lelie, is minder bekend en bij opgravingen nooit in Gouda aangetroffen. Datering: 1620-1650.
Of de tegel een Gouds product zou kunnen zijn is twijfelachtig.
Type: Ornamenttegel vierpas in kleur met tulp, druiventros en granaatappels Hoekvulling: Maat 13 x 13 cm.
Fragment van een polychrome ornamenttegel. Werden aan de muur geplaatst in vierpassen. Op de tegel een tulp, druiventros en granaatappel. Dit type tegel is niet Gouds. Eerder kan gedacht worden aan Rotterdam.
Datering: 1600-1630
Literatuur: De Nederlandse Tegel decors en benamingen
1570 -1930 (Jan Pluis) pagina 226 (A.01.05.67
Type: Tegel in kleur met bloemvaas met bloemen en palmethoeken. Maat ca. 13 x 13 cm.
Tegel gebroken aan de muur zittend met een polychrome bloemvaas. Dit type tegel is niet Gouds. Eerder kan gedacht worden aan Rotterdam. Datering: 1600-1630.
Literatuur: De Nederlandse Tegel decors en benamingen
1570 -1930 (Jan Pluis) pagina 541 (C.01.00.05)
Type: Polychrome randtegels in kleur met in het midden goudsbloemen. Maat 13 x 7 cm.
Opmerkelijk is de vondst van enkele polychrome randtegels met de voorstelling van goudsbloemen.
Datering 1610-1640. Deze tegels staan niet bekend als Goudse productie.
Literatuur: De Nederlandse Tegel decors en benamingen 1570 -1930 (Jan Pluis) pagina 469. (A.14.03.43)
Type: Pilastertegel, met druiventros, onderdeel van een verticale pilaster
Complete pilasters bestaan uit 13 verticale tegels.
Een vrijwel gave tegel met de voorstelling van een druiventros is gevonden. Het andere tegelfragment met de afbeelding van een insect, libelachtige is misschien ook afkomstig van dezelfde pilaster.
Datering: Midden 18e eeuw.
Overige vondsten bij opgraving Lange Dwarsstraat 7
Beeldje met de voorstelling van een monnik. Hoogte ca. 10 cm.
Materiaal: Marmer, steensteen?